คนเชื่อข้อความของรัฐเรื่องโควิดตราบเท่าที่เห็นว่ารัฐคุมโรคได้ — พอมาตรการล้มเหลว ความเชื่อก็หายไปด้วย แม้ข้อความจะจริง

ระหว่างการระบาดของโควิด-19 ผู้ใช้โซเชียลมีเดียไทยตั้งคำถามกับข้อความทางการอยู่ตลอด งานนี้ถามว่าความเชื่อถือในข้อความของรัฐเคลื่อนไปตามอะไร สัมพันธ์กับความพอใจในผลงานควบคุมโรคหรือไม่ และเมื่อคนไม่เชื่อรัฐ เขาไปเทียบกับแหล่งไหนแล้วถือว่าใครคือผู้ตัดสินความจริง

วิเคราะห์วาทกรรมบนโซเชียลมีเดีย — โพสต์และคอมเมนต์บนเฟซบุ๊กและทวิตเตอร์ตั้งแต่ต้นปี 2563 ถึงต้นปี 2565 ค้นตามเดือนและแฮชแท็กที่ใช้กันในแต่ละช่วง — ควบคู่กับสัมภาษณ์ผู้เชี่ยวชาญ 50 คน (ผู้ตรวจสอบข้อเท็จจริง คนทำงานข้อมูลสุขภาพ สื่อมวลชน และประชาสัมพันธ์ คัดแบบบอกต่อ) ระหว่างธันวาคม 2564 ถึงกุมภาพันธ์ 2565 · ผู้เขียนสองคนแปลข้อความไทยเป็นอังกฤษเองและมีผู้ช่วยวิจัยตรวจความสอดคล้องของการลงรหัส · ข้อมูลคะแนนนิยมรัฐบาลใช้จากโพลและสื่อเพราะไม่มีชุดข้อมูลระยะยาว · เป็นการวิเคราะห์เชิงคุณภาพ แบ่งตามสี่ช่วงของการระบาด

• ช่วงแรก (มกราคม–มีนาคม 2563) ข้อความทางการสับสน เมื่อผู้มีอำนาจบอกว่าเป็น “แค่ไข้หวัด” ขณะที่ต่างประเทศประกาศภาวะฉุกเฉิน ผู้ใช้โซเชียลก็หันไปอ้างแนวทางขององค์การอนามัยโลกแทน จนกระทั่งหน่วยงานควบคุมโรคปรับข้อความให้ตรงกับ WHO และตั้งศูนย์บริหารสถานการณ์เป็นเสียงเดียว
• ช่วงล็อกดาวน์สำเร็จ (ถึงกลางปี 2563) ความเชื่อถือสูงสุดและแทบไม่มีใครตั้งคำถาม ไทยถูกยกเป็นตัวอย่างระดับโลก การแถลงรายวันโดยแพทย์ได้รับความไว้วางใจ และคนไทยเลือกเชื่อรัฐเหนือ WHO ในเรื่องหน้ากาก — สวมหน้ากากถึงราว 90% ปลายมกราคม และเกือบ 95% กลางมีนาคม ทั้งที่ WHO ขณะนั้นยังไม่แนะนำ
• ช่วงวัคซีน (เมษายน–มิถุนายน 2564) ความเชื่อถือพังลงพร้อมกับผลงาน ระลอกที่สามมีผู้ติดเชื้อใหม่ 36,650 รายในเดือนเมษายนเดือนเดียว มากกว่ายอดสะสมทั้งหมดก่อนหน้า ขณะที่ฉีดครบยังไม่ถึง 1% ของประชากรถึงเดือนพฤษภาคม · คำร้องออนไลน์ให้ปลดผู้รับผิดชอบด้านสาธารณสุขได้ 200,000 ชื่อในไม่กี่วัน · คะแนนนิยมผู้นำรัฐบาลตกจาก 93.3% เหลือ 19% · ประชาชนหยิบข้อมูลเปรียบเทียบประสิทธิภาพวัคซีนของ WHO และ CDC มาโต้ทางเลือกวัคซีนของรัฐ
• ทิศทางกลับหัวกับตะวันตก ที่ผู้ไม่เชื่อรัฐใช้โซเชียลต่อต้านวัคซีน ในไทยผู้ไม่เชื่อรัฐกลับเรียกร้องวัคซีนรุ่นใหม่และตำหนิรัฐที่ไม่จัดหา สิ้นปี 2564 คนที่ฉีดแล้วหรือยินดีฉีดสูงถึง 90.2%
• ช่วงตอบโต้ (กรกฎาคม 2564) รัฐขยายข้อกำหนดฉุกเฉินให้ครอบคลุมข้อมูลที่ “ทำให้หวาดกลัว” แม้เป็นความจริง ซึ่งถูกมองว่าเป็นการปิดปากแทนการแก้ปัญหา · พอการฉีดวัคซีนเข้าที่ปลายปี 2564 ผู้คนก็เหนื่อยกับเรื่องโควิดและวาทกรรมค่อยๆ เงียบไป
• ข้อสรุปของผู้เขียน: ความน่าเชื่อถือเป็นผลของ “การยอมรับผลงาน” ไม่ใช่ของความจริงหรือความโปร่งใส ตราบที่นโยบายดูได้ผล ข้อความของรัฐไม่ถูกท้าทายและไม่มีใครเห็นว่าแหล่งต่างประเทศเหนือกว่า แต่เมื่อผลงานตก คนจะไปหา “ผู้ตัดสินความจริง” ที่องค์กรสากล

สำหรับการสื่อสารในภาวะวิกฤตสุขภาพ: สร้างความน่าเชื่อถือด้วยการอธิบายไม่พอ ถ้าผลงานที่คนเห็นสวนทาง งานสื่อสารกับงานปฏิบัติจึงแยกจากกันไม่ได้ · เมื่อความเชื่อถือร่วง คนไม่ได้เลิกหาข้อมูล แต่ย้ายไปแหล่งที่เขาเชื่อกว่า การสื่อสารของรัฐที่อิงและอ้างองค์กรสากลอย่างเปิดเผยจึงยืมความน่าเชื่อถือนั้นมาได้ แทนที่จะแข่งกับมัน · และการควบคุมข้อมูลในช่วงที่ความเชื่อถือต่ำอยู่แล้วให้ผลตรงข้าม เพราะถูกอ่านว่าเป็นการยอมรับว่ามีสิ่งที่ต้องปิด